takie sobie logo serwisu
Nova et vetera...

WYPISY HISTORYCZNE
Niewolnictwo
Edukacja
WYPISY
EGZEGETYCZNE
Historia egzegezy
Praca z tekstem
w starożytności
Komentarze


Henri-Irénée Marrou

Historia wychowania w starożytności


przekład polski: Stanisław Łoś
Warszawa 1969





Starożytny gramatyk i jego metoda pracy z tekstem

[s. 241n]

Praca gramatyka nad jakimś autorem składa się z czterech zabiegów: krytyka tekstu, odczytanie, wyjaśnienie i osąd: diorthosis, anagnosis, eksegesis, krisis. [...]

Studium autorów rozpoczynało się naprawdę dopiero z rozpoczęciem 'czytania ze zrozumieniem'. Wprawianie się w nie na poziomie szkoły średniej jest w naszym pojęciu zajęciem podstawowym. Ale inaczej miała się rzecz w czasech, gdy istniały tylko książki pisane ręcznie. Nie przedzielano wtedy słów, nie znano interpunkcji. Czytanie było wówczas bez porównania trudniejsze, niż jest dzisiaj. Trzeba było rozdzielać słowa, co może czasem zaciemniać ich znaczenie; rozdzielać poszczególne części zdań i okresów, zdania pytające i twierdzące trzeba było wymawiać właściwym tonem, wiersze trzeba było skandować zgodnie z prawidłami prozodii i metryki.

Dobre głośne czytanie wymagało więc bacznego opanowania tekstu, wymagało dokładnego przygotowania; posiadane przez nas papirusy zachowały pewne tego ślady. Uczniowie rozdzielali wiersze i słowa stawiając w odpowiednich miejscach znaki akcentowe, przecinali też sylaby, gdy tego wymagało skandowanie. Dionizos Trak poucza nas, że celem, do którego zmierzano, była 'deklamacja wyrazista', licząca się z treścią tekstu, rytmem wiersza i ogólnym nastrojem utworu. W tragedii ton winien być heroiczny, w komedii realistyczny itd. Uczniowie deklamowali utwory sceniczne w formie dialogu, to samo było z epopeją. Zaznaczano bowiem na papirusach imiona przemawiających osób. [...]

Tak ścisłe zapoznawanie się z tekstem ułatwiało jego zapamiętanie. Wszystko wskazuje na to, że w szkole gramatyka, podobnie jak i w szkole podstawowej, po odczytaniu tekstu następowało wygłaszanie go z pamięci (recytacja). Takie występy znajdujemy w programie niejednego urzędowego popisu organizowanego przez miasta hellenistyczne dla podniesienia znaczenia studiów. [...]

Lecz najważniejszą częścią prac nad autorami jest objaśnianie tekstów, eksegesis. Objaśnianie jest tak ważne, że słowo eksegetes staje się niemal równoznacznikiem słowa grammatikos. Rozróżniano jak dzisiaj, tak i wtedy, egzegezę dosłowną i egzegezę literacką. Pierwsze zadanie polegało na zrozumieniu treści tekstu. Trudności były niemałe, gdy chodziło o poetów, przede wszystkim o Homera, którego język jest archaiczny i jemu tylko właściwy. Poetycki język grecki ma zresztą swoiste słownictwo. Uczeń musiał zatem zacząć od 'przygotowania się', musiał, jak mówiono, poznać słownictwo Homera, onomastikon Homerou. ... Uczeń starał się ściśle poznać budowę zdania, znaczenie przypadków, przepisywał wyrażneia poetyckie, tłumaczył trudniejsze słowa na język współczesny. Pomocą służyło parę słowników ułożonych alfabetycznie; pozostało po nich nieco urywków. ... Studiowanie języka klasycznych autorów nie poprzestawało na leksykografii. Zwracano uwagę i na morfologię, a w miarę wzrostu szczególniejszego upodobania do attycyzmu poszukiwano drobiazgowo i odgrzebywano formy attyckie kosztem form wytworzonych przez język potoczny. Idąc dalej poznawano zwroty i przenośnie oraz właściwe językowi poezji wyrażenia. Trwoniono też wiele erudycji rzetelnej lub rzekomej na poszukiwania etymologiczne.

Po poznaniu postaci zewnętrznej przechodzono do treści. Gramatycy greccy mawiali: po glossematikon przychodzi historikon. Historie, historiaj czyli to wszsytko, co opowiada poeta, tj. osoby, miejscowości, czas i wydarzenia. Pedagogia - zarówno dziecinna, jak i pedantyczna - lubowała się w mnożeniu działów i poddziałów. Asklepiades z Myrei (z I wieku przed Chr.) rozróżniał np. opowieści prawdziwe, możliwe i wymyślone; w opowieściach prawdziwych zaś: charaktery (bogowie, herosi, zwykli ludzie), czasy, miejsce i działanie. [...]

Uwieńczeniem 'nauki gramatykalnej' powinno być zasadniczo nabycie zdolności do 'osądzania' czyli do krytyki literackiej, co jest 'czymś najpiękniejszym w zawodzie gramatyka'. Nie estetyka jednak wytycza tu główny kierunek. Raczej retor będzie w dziełach klasycznych śledził doskonałość stylu - by ją sobie od nich wypożyczyć. Cel studiów gramatycznych jest natury bardziej moralnej i hellenistyczny gramatysta nie wychodzi z koła zakreślonego przez starą tradycję. W minionych dziejach poszukuje się heroicznych przykładów 'ludzkiej doskonałości' (podejmuję tu jeszcze jedną próbę przetłumaczenia słowa arete). [...]

Hellenistyczna pedagogia zapragnęła wydobyć z poetów, a zwłaszcza z Homera, naukę moralną w należytym, pełnym dostojeństwie. Stoicy walnie się do tego przyczynili; Homer wyrósł pod ich ręką na 'najmądrzejszego z poetów', na rodzaj mędrca z baśni, który rozmyślnie ukrył pod zasłoną mitu całą dokładnie wypracowaną naukę. Alegoryczna wykładnia pozwoliła wydobyć z niej potrzebne wskazania. Na przykład Odyseusz symbolizuje mędrca. Nie dał się uwieść Syrenom, poucza więc, że należy unikać pokus tak cielesnych, jak i duchowych...

Tak grubymi nićmi szyty wysiłek nie należy [jednak] do istoty hellenistycznego wychowania. Ludzie zagłębiają się pobożnie w utwory klasyków, lecz nie po to, by szukać w nich nauk o wartości tak spornej. Powodem tego jest przede wszystkim fakt, że znajomość poetów jest jedną z najważniejszych oznak człowieka wykształconego i najcenniejszą bodaj wartością kultury. ... Kultura klasyczna zaś chorowała na 'kompleks kultury'.




Copyright © by Usługi dla Ludzkości (xwa & mb).
Last UpDate: 12.01.2011 [ver.3.1 rb©]
Generation time: 0.00346sek.


Warning: Unknown: open(/var/lib/php5/sess_eab21998d13a04ced759cf989479877f, O_RDWR) failed: No space left on device (28) in Unknown on line 0

Warning: Unknown: Failed to write session data (files). Please verify that the current setting of session.save_path is correct (/var/lib/php5) in Unknown on line 0